Ca Dao Tục Ngữ Về Bảo Vệ Hòa Bình


--- Bài bắt đầu rộng ---

*

Ca dao, tục ngữ là tiếng nói của dân gian Việt, trải qua nhiều thời đại, từ thời xưa với đến cả thời ni. Ca dao, tục ngữ phản ảnh trung tâm tư, tình cảm của người dân vào sinch hoạt hằng ngày, không chỉ ở nơi đồng nội Hơn nữa ở thành thị, tởm đô. Tuy là ngôn ngữ dân gian, nhưng ca dao, tục ngữ ko phải là tiếng nói bình thường mà lại là ngôn ngữ gồm vần điệu, ngắn gọn cùng vị ngắn gọn, có vần điệu buộc phải dễ phổ biến rộng rãi trong quần bọn chúng.

Bạn đang xem: Ca dao tục ngữ về bảo vệ hòa bình

Từ trước, người ta thường tất cả quan lại niệm rằng ca dao, tục ngữ là văn chương dân gian, phát xuất từ nông thôn, thật sự ca dao tục ngữ là tiếng nói của nhiều tầng lớp dân bọn chúng, và gồm lẽ phần lớn tác giả là những kẻ sĩ, cư ngụ ở khắp nơi, từ thành thị đến nông làng.

Trường hợp này, ca dao, tục ngữ có thể coi là một hình thức ngôn luận của quần bọn chúng ở thời đại xưa, Khi xã hội chưa vạc triển, chưa bao gồm điều kiện phổ biến dư luận của người dân như là báo chí hoặc các hình thức ban bố vào thời đại mới, mặc dù từ trước đã bao gồm thư tịch nhưng chỉ là để chuyển tải văn chương, sử liệu, tế bào phạm (thánh mô hiền phạm) v…v… Bài viết này chỉ đề cập đến phần ca dao, tục ngữ gồm liên hệ với các vấn đề lịch sử Việt Nam.

Nho giáo từ Trung Quốc truyền quý phái đất Việt, qua giới nho sĩ, từ trước thường bao gồm quan liêu niệm trọng nam khinc nữ (nhất nam giới viết hữu, thập nữ viết vô). Nhưng đối với người dân Việt thì không tồn tại quan tiền niệm kỳ thị đó, nhất là đối với hạng anh thư nữ kiệt.

Muốn coi lên núi cơ mà coi

Coi bà quản tượng cỡi voi bành vàng

Rõ ràng câu ca dao này đã ca ngợi công đức chống ngoại xâm của Triệu Nữ Vương (tức là Triệu Thị Trinch – mà lại sử Tàu miệt thị gọi là Triệu …u : Bà vú Triệu). Sau cuộc nổi dậy chống Tô Ðịnh của Hai Bà Trưng bị thất bại, Bà Triệu noi gương anh dũng đó đã phất cờ khởi nghĩa chống quân Ðông Ngô. lúc Bà đánh giặc, mặc áo sát đá quý cỡi voi xông vào quân địch như vào chỗ không người, xưng danh hiệu là Nhụy Kiều tướng quân. Sau một thời gian dài bị lệ thuộc China, Việt Nam giành được độc lập và Ngô Quyền thiết lập một vương triều tự chủ, sau hơn 10 thế kỷ chịu nhục của người dân dưới ách đô hộ. Nhưng cuối đời bên Ngô, vày thế lực suy yếu, yêu cầu đã gồm 12 sứ quân nổi dậy, đánh lẫn nhau, làm cho dân đức khổ sở. Các sứ quân đó, vào hơn đôi mươi năm, vẫn xưng hùng xưng bá, không ai chịu phục ai. Kết cuộc, họ phải khuất phục dưới tay Vạn Thắng Vương Ðinc Bộ Lĩnh, tức Ðinch Tiên Hoàng sáng sủa lập ra vương triều công ty Ðinc. Phán xét sự giành giật quyền lực của các sứ quân với cuộc chiến thắng của Ðinh Bộ Lĩnh, dân gian đã nắm gọn vào câu ca dao:

Ở đời muôn sự của chung

Hơn nhau một tiếng anh hùng nhưng thôi

Thật vậy, ở đời muôn sự của thông thường, nhưng của chung đó ko phải là ai cũng bao gồm thể chiếm hữu dễ dàng. Phải tài năng năng xuất xắc mưu lược quyền biến.

Ngôi vua cuối cùng của nhà Lý thuộc về Lý Chiêu Hoàng, tức là Chiêu Thánh công chúa, nhỏ vua Lý Huệ Tôn, mới lên 7 tuổi. Quyền hành cơ hội đó ở vào tay Trần Thủ Ðộ. Và Thủ Ðộ đã có tác dụng chủ hôn đến con cháu là Trần Cảnh lấy Chiêu Hoàng, để chuyển vương quyền qua nhà Trần. Quần chúng tất cả lòng lưu luyến bên Lý đã tỏ lòng công phẫn và mỉa mai vào câu ca truyền khẩu:

Trống cvào hùa ai đánh thì thùng

Của thông thường ai khéo vẫy vùng thành riêng rẽ

Dưới đời vua Trần Anh Tông, vì nguyên nhân bao gồm trị, đã gả em gái là Huyền Trân công chúa mang lại vua Chiêm là Chế Mân để đổi lấy 2 châu Ô, Lý (tức Ðịa Lý cùng Bố Chính), sau đổi tên là Thuận Châu với Hóa Châu. Người Việt vẫn có tinch thần kỳ thị chủng tộc, cho người Chiêm là giống man di, lên tiếng phản đối việc làm cho này của triều đình bên Trần

Tiếc cố cây quế giữa rừng

Ðể đến thằng Mán thằng Mường nó leo

Quần chúng còn tiếc thương cho thân phận một vị công chúa, lá ngọc cành xoàn, phải lấy chồng man rợ ở phương xa, qua ca khúc Nam Bình, vẫn lưu truyền ở cố đô Huế: “Nước non nlẩn thẩn dặm ra đi”.

Về sau, Chế Mân chết, vua Trần sai Trần Khắc Chung quý phái Chiêm tìm kiếm giải pháp đưa Huyền Trân về nước để khỏi bị hỏa thiêu theo chồng (theo tục lệ Chiêm). Dư luận quần bọn chúng có vẻ khắc nghiệt khi nghi ngờ về tình cảm của Trần Khắc Chung đối với công chúa Huyền Trân trên chặng đường thủy lâu năm ngày đưa công chúa về nước. Người ta xót xa thân phận Huyền Trân, một lần nữa, qua tay Trần Khắc Chung.

Tiếc cầm hột gạo trắng ngần

Ðem vò nước đục lại vần lửa rơm

Nhưng đó chỉ là chuyện đồn đại vào dân gian, không tồn tại bằng chứng gì xác thực.

khi Lê Lợi dấy binh chống Minc, khởi đầu ở vùng Thanh hao Hóa, sau chiếm lĩnh Nghệ An để mở rộng khu vực vực chiến đấu, dân chúng đã phấn khởi ca ngợi vùng đất tự vày ấy và cổ võ cuộc di dân vào vùng này:

Ðường vô xứ Nghệ xung quanh quanh

Non xanh nước biếc như tnhãi họa đồ

Ai vô xứ Nghệ thì vô

Các biến cố lịch sử ảnh hưởng rất lớn đến đời sống dân chúng, nhất là loạn lạc. Chiến trực rỡ tạo cảnh điêu tàn, chết chóc, đơn vị tung cửa nát. Nhân dân chỉ biết kêu trời, bày tỏ nỗi ân oán thán:

Cái cò lặn lội bờ sông

Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non

Em về nuôi chiếc cùng con

Ðể anh đi trẩy nước non Cao Bằng

Ấy là thảm cảnh của người dân phải thực hành nghĩa vụ tòng quân dưới thời Nam Bắc Triều, xảy ra cuộc chiến tranh mãnh Trịnh – Mạc. Cao Bằng là căn cứ địa trọng yếu của bên Mạc. Người lính vào câu ca dao trên thuộc sản phẩm ngũ quân Trịnh, được lệnh lên đường đánh quân Mạc, vỗ về vợ nhỏ vào buổi chia ly. Từ khi Trịnh Tùng diệt được công ty Mạc, cho dù với danh nghĩa phù Lê, nhưng tập trung mọi quyền hành vào tay mình rồi xưng Chúa, vua Lê chỉ còn giữ hư vị.

Trong dịp họ Trịnh xưng chúa ở miền Bắc, thì Nguyễn Hoàng được Trịnh Kiểm cho vô trấn thủ Thuận Hóa từ trước, tạo dần thế lực, đến dịp vững mạnh cũng xưng chúa ở miền Nam. Rồi đôi mặt gây nên cuộc Nam Bắc phân tranh mãnh, kéo dài đến non nửa thế kỷ. Họ đánh nhau miên man, xây thành đắp lũy kiên cố, hiểm trở để phòng chống nhau, nên có câu tục ngữ:

Hiểm nhất lũy Thầy

Thứ hai đồng lầy Võ Xá

Lũy Thầy tức là lũy Trường Dục, vì chưng Ðào Duy Từ chỉ huy xây cất. Nhờ lũy này, quân Nguyễn mới chống cự được lâu bền hơn với quân Trịnh, phải lặn lội đường xa, vất vả cần ở thế bất lợi trong việc tiến quân đánh Nguyễn. Cuộc nội chiến Nam Bắc giữa nhị bên Trịnh – Nguyễn kéo dài, nhưng nhì phe cũng liên tục kế truyền nghiệp Chúa. Và cũng vị chiến tnhãi ranh quá lâu dài buộc phải sau cuộc ngưng chiến, với sông Gianh có tác dụng giới hạn nhì miền Nam Bắc, họ Trịnh tổ chức một làng hội gần như tkhô cứng bình ở Bắc. Các vua chúa cũng như quần thần tất cả mức sống xa xỉ, trụy lạc. Theo tập “Vũ Trung Tùy Bút” của Phạm Ðình Hổ, đời chúa Trịnh thứ 12 là Trịnh Sâm thường tổ chức nhiều cuộc vui chơi ở ly cung bên trên Tây Hồ, không đúng người xây cất luôn luôn mãi. Mỗi lần vui chơi thì lại có binh lính hầu xung quanh hồ, những nội thần thì giả làm cho đàn bà và dân thì bày bán hàng hóa như ở chợ để vua quan cài sắm.

Cũng dưới triều Trịnh Sâm, phế bỏ nhỏ cả là Trịnh Khải, lập nhỏ thứ là Trịnh Cán có tác dụng thế tử (nhỏ của sủng phi Ðặng Thị Huệ, thường gọi là Bà Chúa Chè), giao đến Huy Quận Công Hoàng Ðình Bảo làm phụ chủ yếu. lúc Trịnh Sâm mất, đảng Trịnh Khải mưu với quân tam phủ nổi loạn, giết Quận Huy với được tam quân (thường gọi là loạn kiêu binch – hạng quân nhân được ưu đãi, tuyển mộ ở Tkhô giòn Nghệ = Tkhô nóng cậy thế, Nghệ cậy thần) lập lên làm cho Chúa, tức là Ðoan Nam Vương. khi Trịnh Sâm còn sống, tê mê vui trúc ăn chơi, cần mọi quyền hành ở tay Quận Huy. Ông này tự vì ra vào cung cấm cùng gồm mối liên hệ bất chính với Tuyên phi Ðặng Thị Huê Việc này không rời khỏi búa rìu của dư luận quần chúng:

Ba quân tất cả mắt như mờ

Ðể mang đến Huy Quận vào sờ chính cung

Lúc viết tập “Vũ Trung Tùy Bút”, về việc chúa Trịnh ham mê hưởng lạc, bày cảnh vui chơi làm cho khổ dân với nhiều không nên dịch, Phạm Ðình Hổ đã cho rằng có sự bất tường. Cho nên hết đời Trịnh Sâm, những bé ông là Trịnh Khải với Trịnh Cán bởi vì tranh quyền đã khiến rối loạn ở tởm thành. Trịnh Cán (con Tuyên phi Ðặng Thị Huệ) mới được lập lên, với sự hỗ trợ của Quận Huy, chưa được nhị mon, thì bị anh là Trịnh Khải trừ diệt. Và các chúa Trịnh từ đó về sau cũng do lý do nữ họa mà lại mất nghiệp:

Sự này chỉ tại Bà Chè

Cho Chúa mất nước cho Nghnai lưng xóm xiêu lòng

Về chuyện hai bạn bè họ Trịnh tương tàn, dân gian đã cố lời bàn tán:

Ðục cùn thì giữ lấy tông

Ðục long cán gãy còn mong nỗi gì

“Tông” ám chỉ tước hiệu của Trịnh Cán (Tông Ðô Vương). “Ðục long cán gãy” là nghiệp chúa của Trịnh Cán ko tồn tại bao lâu.

Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ thứ 17 đến đầu thế kỷ thứ 19, suốt 200 năm là một chuỗi biến cố đẫm máu. Hết cuộc chiến ttinh ma Trịnh Nguyễn, đến cuộc tương tranh mãnh Nguyễn – Tây Sơn. Từ dịp đồng đội Tây Sơn khởi nghĩa, chủ yếu là vua Quang Trung, lập phải một triều đại huy hoàng với nhiều võ công oanh liệt, nhưng khá ngắn ngủi:

Ðầu cha lấy làm cho đuôi con

Mười bốn năm tròn hết số thì thôi

Tương truyền đây là một câu sấm ứng vào việc triều Tây Sơn mất nghiệp sau 14 năm. Ðầu chữ Quang (- Quang Trung) lấy làm cho đuôi chữ Cảnh ( – Cảnh Thịnh).

Một câu ca dao không giống, cũng cùng ý nghĩa:

Cha nhỏ đầu nhỏ nhỏ chân

Ðến năm Nhâm Tuất (1802) thì thân chẳng còn

Chữ “tiểu” ở trên đầu chữ Quang, ở chân chữ Cảnh. Trong xóm hội Việt Nam ngày trước, gồm hạng sĩ phu, ở lẫn trong dân bọn chúng, thường nhận định về những hoạt động của giới cầm quyền đương thời và đề xuất những câu sấm để tuyên ổn truyền mang lại một phe phái như thế nào đó. Câu sấm được truyền trong dân gian bằng phương pháp dạy mang lại trẻ bé hát khi nô đùa ở các nơi công cộng. Chẳng hạn câu sấm sau đây, dưới hình thức ca dao, được truyền là của những cựu thần đơn vị Mạc tổ chức chống Trịnh tạo sự để liên lạc với những đồng chí kiếm tìm đến cơ sở ở mạn Bắc:

Ai lên Phố Cát Ðại Ðồng

Hỏi thăm cô Tú gồm chồng giỏi chưa?

Có chồng năm ngoái năm xưa

Năm nay chồng bỏ như chưa có chồng

Dù chiến trỡ xảy ra giữa nhì miền Nam Bắc hết sức khốc liệt, nhưng hai họ Trịnh Nguyễn vẫn thực hiện những công cuộc phúc lợi ở vùng họ cai trị.

Xem thêm: Xem Tử Vi Tuổi Quý Hợi Năm 2020 Nữ Mạng ? Xem Tử Vi 2020 Cho Tuổi Quý Hợi

Ở Nam, các chúa Nguyễn nhiều đời trấn thủ, mưu cầu an cư lạc nghiệp cho dân bọn chúng. Dưới đời chúa Hiển Tông Nguyễn Phúc Chu, đường đi qua vùng Hồ Xá – Quảng Trị (tức truông bên Hồ) thường bao gồm bọn cướp ẩn núp, cướp tách kẻ qua đường. Năm 1722, Chúa không nên ông Nguyễn Khoa Ðăng, có tác dụng Nội Tán, đi đánh dẹp bọn cướp đó. Người dân ca tụng việc ấy, qua câu ca dao quen thuộc:

Nhớ em anh cũng muốn vô

Sợ truông công ty Hồ sợ phá Tam Giang

Phá Tam Giang ngày rày đã cạn

Truông bên Hồ, Nội Tán cấm nghiêm

Phá Tam Giang ở huyện Quảng Ðiền, tỉnh Thừa Thiên, nơi bao gồm 3 sông lớn của Huế (sông Ô Lâu, sông Bồ,sông Hương) chảy về rồi đổ ra cửa biển Thuận An. Phá này nhiều sóng lớn, thuyền bè qua lại khó khăn, về sau cạn đi.

Sau một thời gian nhiều năm, suốt 25 năm, đấu trực rỡ gian khổ, Chúa Nguyễn Ánh đã tất cả thế vững mạnh, tiến quân ra Trung để chiến thắng Tây Sơn. Nhân dân miền Nam vốn gồm cảm tình với nhà Nguyễn đã truyền câu hát:

Lạy trời đến cchờ gió nồm

Ðể cho Chúa Nguyễn giong buồm thẳng ra

Lúc Chúa Nguyễn còn ở trong Nam, tổ chức cuộc Nam tiến vào đất Gia Ðịnh, khẩn hoang lập ấp. Dân bọn chúng đồng lòng cổ võ:

Nhà Bè cổ nước chảy rẽ hai

Ai về Gia Ðịnh Ðồng Nai thì về

Vua Gia Long thống nhất sơn hà, lập buộc phải triều Nguyễn, truyền được 13 đời vua. Kế tục sự nghiệp mở nước của Thế Tổ Gia Long, vua Minc Mạng đã có công dẹp những vụ nổi loạn ở Bắc cùng Nam, cũng như chống cự ngoại xâm (Xiêm), chiếm Chân Lạp, bảo hộ Ai Lao.

Về nội trị, vua chấn chỉnh luật pháp, chế độ, làm cho thành một nước tất cả kỷ cương, văn hiến. Trong việc bảo vệ phong tục, vua đã chạm đến tinc thần bảo thủ của người dân miền Bắc, tức là cấm đàn bà mặc váy:

Tháng sáu có chiếu vua ra

Cấm quần không đáy người ta hãi hùng

Không đi thì chợ không đông

Ði thì phải lột quần chồng sao đang?

Dưới triều vua Tự Ðức, nhiều biến cố trọng đại đã xảy ra. Từ những vụ nổi loạn ở miền Bắc, chủ trương phù Lê, như giặc Châu Chấu (có Cao Bá Quát làm quốc sư), Cai Tổng Vàng ở Bắc Ninc, giặc Khách ở Cao Bằng. Ở triều đình, có người anh vua Tự Ðức là Hồng Bảo, âm mưu đoạt ngôi nhưng thất bại. Năm 1886, nhân dịp vua Tự Ðức cho xây Khiêm Lăng ở Vạn Niên (Huế), ba bạn bè họ Ðoàn (Ðoàn Trưng, Ðoàn Trực, Ðoàn Ái) khai quật nỗi oán thù hận của người dân phải đi làm phu gian khó vất vả, nổi dậy chống triều đình. Họ khích động dân bằng câu ca dao:

Vạn niên là Vạn niên nào

Thành xây xương quân nhân, hào đào ngày tiết dân.

Trong cuộc khởi nghĩa nầy, họ Ðoàn tôn Ðinc Ðạo (nhỏ của Hồng Bảo – cải họ Ðinc, sau thời điểm Hồng Bảo bị tội, tự thắt cổ chết) làm minch chụ Vụ này cũng không thành công. Ngoài các vụ nổi loạn, triều vua Tự Ðức còn phải đối phó với cuộc xâm lăng của người Pháp.

Tự Ðức là ông vua gồm tinc thần bảo thủ, từ khước đề nghị canh tân của các sĩ phu, nhất là Nguyễn Trường Tộ, phải vận nước gồm chiều suy vong. Vua Tự Ðức chỉ là một nho sĩ thuần túy, bao gồm tiếng hay chữ nhất triều Nguyễn, ưa say đắm thi văn, ngâm vịnh. Dưới triều vua, tất cả ông Lê Ngô Cát là một danh sĩ, đã soạn một bộ sử bằng văn vần là “Ðại Nam Quốc Sử Diễn Ca”. Soạn xong, ông kéo lên vua Tự Ðức ngự lãm. Vua coi rồi ban thưởng mang lại ông Cát:

Vua khen thằng Cát nó tài

Ban một loại khố với nhì đồng tiền

Việc ban thưởng này, có lẽ do chuyện buôn chuyện giữa những đồng liêu với ông Cát ở triều đình, nhưng lại lọt ra phía bên ngoài, yêu cầu dân gian đã tất cả lời phẩm bình mỉa mai trên, mang lại rằng vua Tự Ðức ko quí trọng văn tài của người không giống.

Sau lúc vua Tự Ðức mất, quyền hành ở triều đình Huế thuộc về nhì ông Tôn Thất Thuyết với Nguyễn Văn Tường. Hai ông này vào bốn mon đã phế và lập 3 vua: Dục Ðức, Hiệp Hòa và Kiến Phúc. Cho đề nghị thời đó, vào dân gian gồm câu, giữa thời gian có sự trỡ chấp giữa Pháp và Việt:

Nhất giang lưỡng quốc nan phân THUYẾT

Tứ nguyệt tam vương triệu bất TƯỜNG

Nghĩa là: Một sông hai nước (Việt – Pháp) ko thể thương thuyết, bốn mon cha vua điềm chẳng lành. (cuối 2 câu có tên nhì ông Thuyết và Tường).

Thời gian triều đình Huế khởi xướng công cuộc chống Pháp với những đại thần cùng những tướng lãnh, dù có chổ chính giữa huyết nhưng thiếu tởm nghiệm lãnh đạo chiến trỡ ràng, phải dân chúng đã tất cả lời bình phẩm tất cả phần khắc nghiệt:

Nước Nam tất cả bốn anh hùng

Tường gian Viêm dối Khiêm khùng Thuyết dở người

Tường là Nguyễn Văn Tường, trước sát cánh với Tôn Thất Thuyết chống Pháp, sau ra mặt hàng. Viêm là Hoàng Kế Viêm, trước cũng chống Pháp, sau được vua Ðồng Khánh phục chức với không nên đi dụ sản phẩm vua Hàm Nghị Khiêm là Ông Ích Khiêm, một vị quan tiền thời Tôn Thất Thuyết với Nguyễn Văn Tường siêng quyền, bởi vì tính khẳng khái, không luồn cúi cấp bên trên, có tác dụng phật ý hai ông Tường, Thuyết đề xuất bị giam vào ngục. Dân gian nói ông Khiêm “khùng do gồm tính khí khác thường, ngang bướng, không chịu khuất phục cường quyền. Và “Thuyết ngu”, ngụ ý mang đến rằng ông Thuyết là một kẻ “hữu dũng vô mưu”. Dù sao, dư luận quần chúng cũng chê nhị kẻ gian dối và khen hai người trung can, nghĩa khí.

Thời Pháp xâm lược nước ta, người dân không khỏi buồn lòng quan sát thế sự rối reng:

Ðêm đêm chớp bể mưa nguồn

Hỏi người quân tử gồm buồn chăng ai?

Nhất là cảnh quốc phá gia vong với một triều đại suy tàn:

Một công ty sinch đặng bố vua

Vua còn (Ðồng Khánh) vua mất (Kiến Phúc) vua thua trận chạy nhiều năm (Hàm Nghi)

Tuy thất bại chạy nhiều năm, nhưng vua Hàm Nghi với sự phù trợ của Tôn Thất Thuyết cùng các trung thần, nghĩa sĩ đã phân phát hịch kêu gọi nhân dân hưởng ứng chống Pháp, khởi xướng phong trào Cần Vương ở khắp nơị Tình trạng trong nước Việt cơ hội bấy giờ đã phân hóa có tác dụng hai:

Gẫm coi thế sự thêm rầu

Ở giữa Ðồng Khánh, hai đầu Hàm Nghi

Ở giữa, tức là tởm đô Huế, nhì đầu là Nghệ Tĩnh cùng Nam Ngãi, nơi vạc triển phong trào Cần Vương.

Tinh thần ái quốc của người Việt vẫn liên tục sôi nổị Dù công cuộc chống Pháp của vua Hàm Nghi bị thất bại, nhưng đến đời vua Thành Thái, âm mưu chống Pháp vẫn âm thầm vào trí vị vua đã từng giả điên giả cuồng để tách mắt dò la của người Pháp.Dân gian phạt hiện một hành động của vị vua yêu nước này, cơ mà người ta tưởng lầm là hành động bất chính, lúc vua vốn sở hữu tiếng điên khùng:

Kyên Long có gái mỹ miều

Trẫm thương trẫm nhớ trẫm liều trẫm đi

Tương truyền vua Thành Thái có tổ chức một đội nữ binh ở ngoại thành, một địa điểm túng mật ở vùng Kyên ổn Long và giao đến một vị tướng phụ trách rưới huấn luyện để chờ dịp khởi nghĩa. Nhiều đêm vua xuất cung vi hành để đến để ý kết quả của việc huấn luyện đó.

Vua Duy Tân lên làm cho vua cơ hội mới 8 tuổi, nhưng lớn lên bao gồm chí khí cùng có lòng yêu thương nước mãnh liệt. Cũng như vua Thành Thái, vua Duy Tân bao gồm ý chống Pháp. Vua thường ra bên ngoài cung điện để xem xét dơn tình cùng tra cứu phương pháp liên lạc với các nhân sĩ. Ði dạo chơi trên bãi biển, tay vấy cat, người hầu lấy nước cho vua rửa. Vua nói: “Tay nhớp (bẩn) lấy nước rửa, thế nước nhớp lấy gì nhưng rửa?”.

Phong trào Văn Thân túng bấn mật liên lạc với vua để tìm phương cứu quốc. Năm 1915, đảng Việt Nam Quang Phục cử Trần Cao Vân với Thái Phiên hợp tác với vua mưu đồ khởi sư Họ hẹn gặp nhau bên trên bờ sông Ngự Hà, giả làm người đi câu để tách tai mắt địch. Rồi mưu đồ phục quốc của vua Duy Tân cũng bị thất bại và vua phải đi đàỵ Người dân Huế thương tiếc vua thuộc những nghĩa sĩ Trần Cao Vân cùng Thái Phiên đã hiến thân vày nước:

Chiều chiều ông Ngự ra câu

Cái ve chiếc bát chiếc bầu sau lưng

Và trên dòng Hương Giang, nhiều năm sau, bên trên những chuyến đò dọc, người ta còn nghe mấy câu hò trầm thống, bi đát, đầy trung tâm sự của kẻ mang ước mơ cứu nước không thành:

Trước bến Văn Lâu

Ai ngồi ai câu

Ai sầu ai thảm

Ai thương ai cảm

Ai nhớ ai mong

Thuyền ai thấp thoáng bên sông

Nghe câu mái đẩy chạnh lòng nước non.

°°°

Như trên đã nói, ca dao là phản ảnh một phần làm sao dư luận của quần chúng Việt Nam đối với các hiện tượng vào làng mạc hội ở thời kỳ các phương tiện truyền thông bằng văn tự chưa phát triển.

Với người dân, những hành vi của giới cầm quyền, cũng như hành động của các nhân vật trong nước, đều phải chịu sự bình phẩm, phán xét của công luận. Những hành động tất cả đạo đức, thiện trọng điểm được khen ngợi, ca tụng, trái lại xấu xa, đê tiện đều bị chê bai, nguyền rủa.